Fotografie als meditatie

Naar buiten, de natuur in, met een camera om mijn nek: al meer dan 15 jaar is het een van mijn favoriete manieren om te ontspannen. Vrij recent pas ontstond het besef dat ik al die tijd in feite een vorm van meditatie beoefende: meditatieve fotografie.

Op pad met camera

Twintig jaar was ik, toen ik in 2001 voor het eerst een digitale camera kocht — ik wilde foto’s maken voor de ‘digital art’ die ik in die tijd maakte. Ik had mijn oog laten vallen op de Canon Powershot g2, een vrij serieuze ‘prosumer’ camera die dat jaar op de markt kwam. Ik herinner me goed hoe graag ik met die camera op pad ging: wandelend door het Sonsbeekpark in Arnhem—waar ik een blauwe maandag studeerde en op kamers woonde—en de veluwse bossen maakte ik eindeloos veel foto’s: heérlijk vond ik het om in de natuur te zijn en alles te bekijken door mijn lens.

Zo’n 18 jaar (en meerdere camera’s) later is het plezier waarmee ik op pad met mijn camera nog minstens zo groot als toen. Al die jaren ben ik het—soms heel regelmatig, dan weer even wat minder—blijven doen, zonder daar verder al te veel bij stil te staan. Het was plezierig; een manier om te ontspannen, en appeleerde bovendien aan mijn behoefte om creatief bezig te zijn.

De Noordzee; begin november 2018, gezien vanuit het Westduinpark even na zonsopgang — mijn favoriete moment van de dag om buiten op pad te zijn

Voelen, niet denken

Een paar jaar gelden begon ik me langzaam aan bewust te worden van wat het fotograferen voor me betekent. Het leven werd door de jaren heen drukker en complexer—werk, hypotheek, een gezin, het zal niet onbekend klinken—en ervaarde ik het ontspannende effect van het op pad zijn met mijn camera steeds intenser: de stilte, de rust, hoe het dagelijkse leven even helemaal uit mijn gedachte verdween.

“Ik merkte dat voor mij de mate van ontspanning bij het fotograferen omgekeerd evenredig is aan hoeveel ik er bij denk”

Tegelijkertijd begon ik tijdens de vele wandelingen die ik maakte langzaam te realiseren wat me er aan ontspande. Dat begon bij de ontdekking van wat juist niet voor ontspanning zorgde: ik merkte dat de toenemende moeite die ik stak in het maken van ‘mooiere’ foto’s (zoals het uitgebreid plannen van beelden, het fotograferen vanaf een statief, constant wisselen van lenzen en filters) mijn plezier in de weg ging zitten.

Ik merkte dat voor mij de mate van ontspanning bij het fotograferen omgekeerd evenredig is aan hoeveel ik er bij denk. Hoe meer ik bezig ben het fotograferen zelf; met de technische aspecten, hoe minder plezier ik er feitelijk aan beleef. Het denken gaat ten kosten van het ‘voelen’: het aandachtig en wezenlijk aanwezig zijn en verbinding maken. Wellicht logisch, maar voor iemand met een nogal perfectionische aard, duurde het even voor dat besef goed tot me doordrong en ik de zoektocht naar ‘het perfecte plaatje’ los kon laten.

Iets dichterbij

Begin 2017 geleden publiceerde ik ‘Over even weg en iets dichterbij’, een foto verslag van een 3-daags tripje dat ik maakte naar de Schoorlse Duinen. Hier drong het besef voor het eerst duidelijk door:

“Terwijl ik genoot van het uitzicht liet ik de dag aan me voorbij gaan. Ik herinnerde me alle ideeën die ik vooraf had over dit tripje, en hoe die uitgepakt waren. Het was heerlijk geweest om urenlang in stilte door de natuur te dwalen, en alleen maar te kijken en luisteren naar alles om me heen.

Maar ik realiseerde me dat er niet veel terecht gekomen was van mijn voornemens om bijvoorbeeld een goede time-lapse te maken, of de tijd te nemen om landschappen optimaal vast te leggen vanaf een statief. Dingen die ik wilde proberen, om te zien of ze me dichterbij de beelden brengen waarin ik de beleving van het moment zo goed mogelijk vang.

Het bleken vooral hinderlijke onderbrekingen: Ik ontdekte dat ik mijn aandacht toch vooral op de omgeving wil richten, en niet in het plannen en uitvoeren van technische opnames, en het wachten dat daarbij hoort. Ik wil in beweging zijn, en alleen stoppen als een uitzicht of een detail in het landschap me opvalt. Dan leg ik ze vast zoals ze ik zie, en wandel ik weer verder.

Achteraf besef ik me dat ik het moment met mijn volle aandacht moet beleven, om er een weergave van te kunnen proberen te maken. Juist omdat het soort fotografie dat me zo aanspreekt veel meer draait om sfeer en beleving, dan om een technisch perfecte uitvoering of een zo realistisch mogelijke weergave. En met dat inzicht kwam ik toch iets dichterbij.”

Meditatief fotograferen

Naarmate ik bewuster werd van hoe ik het liefst fotografeer en daar de meeste ontspanning in vindt, ben ik me meer gaan richten op de essentie daarvan. De ervaring van buiten zijn in de natuur, alleen, in stilte, zonder enig doel ander doel dan aanwezig zijn, verbinding te maken, voelen , het denken loslaten. In beweging zijn, soms even stil staan, me laten leiden door wat zich aan mijn aandient: een bijzondere lichtval, kleuren, vormen of lijnen.

Toen ik een tijdje geleden kennis maakte met meditatie en begon met de beoefening ervan, ontdekte ik al gauw de overeenkomsten met het fotograferen: De gerichte aandacht, het loslaten van gedachten en de ontspannende werking ervan — hoe verschillend het als activiteit ook leek, het effect was heel overeenkomstig. Ik had tot die tijd eigenlijk geen idee had dat meditatief (of ‘mindful’) fotograferen echt een ding is, maar sinds ik er toevalligerwijs wat las over meditatieve fotografie las weet ik dat ik bij lange na niet de enige ben die fotografie als zodanig beleeft en beoefend.

Sinds ik hier op deze manier mee bezig ben oefen ik gerichter op het meditatief fotograferen: Ik ga er zoveel mogelijk op uit, zonder enige verwachting van wat ik ga doen of vast wil leggen; soms wandel ik en maak ik nauwelijks of geen foto’s. Net zoals bij de beoefeing van reguliere meditatie zijn er dagen waarop het onbevangen observeren beter lukt dan op andere. Desondanks merk ik dat mijn plezier en de mate van ontspanning groter zijn dan ooit tevoren, en dat is dan ook de reden dat ik dit graag deel, en van plan ben er in de toekomst ook meer over te schrijven en mee te doen.

To be continued dus!

Reacties